۲. فایل‌ها و دایرکتوری‌ها¶

اشتباه در این فصل معمولاً بی‌برگشت است: فایلی که با rm پاک شود سطل زباله ندارد. پس قاعدهٔ کلی: اول ببین (ls، find ... -print)، بعد عمل کن.

راهنمای سریع¶

فرمان	کاربرد	ریسک
`ls -lah` / `ls -lt` / `ls -lhS`	فهرست، جدیدترین‌ها، بزرگ‌ترین‌ها	بدون تغییر
`stat` / `file` / `readlink -f`	مشخصات فایل، نوع، مسیر واقعی	بدون تغییر
`find` / `grep -R` / `locate`	جست‌وجو	بدون تغییر (با `-delete`/`-exec`: مخرب)
`cp` / `mv` / `ln -s` / `mkdir -p`	کپی، جابه‌جایی، پیوند	تغییر (بازنویسی بی‌صدا ممکن است)
`chmod` / `chown`	مجوز و مالکیت	تغییر (`-R` روی `/`: فاجعه)
`rm -r` / `rm -rf`	حذف	مخرب
`chattr +i`	غیرقابل‌تغییر کردن فایل	تغییر

فهرست و جابه‌جایی¶

pwd
ls
ls -lah
ls -lt /var/log | head          # جدیدترین‌ها
ls -lhS /var/log | head         # بزرگ‌ترین‌ها
ls -ld /etc /etc/ssh            # خود پوشه (نه محتوایش)
cd /etc
mkdir -p /opt/myapp/{config,logs,data}
touch notes.txt
cp -i source.txt backup.txt     # -i: قبل از بازنویسی بپرسد
cp -a /etc/myapp /backup/myapp
mv -i old-name.conf new-name.conf

ls -lah: نمایش فایل‌های مخفی، اندازه خوانا و جزئیات.
mkdir -p: ساخت مسیرهای تو در تو بدون خطا در صورت وجود.
cp -a: حفظ ویژگی‌ها، مالکیت، زمان و پیوندها تا حد امکان (ACL/xattr برای -a تضمین نیست؛ برای بکاپ از rsync -aHAX یا tar --acls --xattrs استفاده کنید).
mv و cp بی‌صدا بازنویسی می‌کنند؛ در دست‌وپا از -i یا -n (بازنویسی نکن) استفاده کنید.
برای کپی دایرکتوری با حفظ ساختار و زمان‌ها از rsync -a هم می‌توان استفاده کرد (SSH و rsync).

مشاهده محتوا¶

cat /etc/os-release
less /var/log/syslog
head -n 30 file.txt
tail -n 100 file.txt
tail -F /var/log/syslog          # -F: بعد از logrotate هم دنبال می‌کند
wc -l file.txt
file archive.bin
stat /etc/hosts
stat -c '%a %U:%G %n' /etc/ssh/sshd_config   # مجوز عددی، مالک، نام
diff -u old.conf new.conf        # تفاوت دو فایل (قبل و بعد از ویرایش)

less برای فایل بزرگ مناسب‌تر از cat است. در less با /عبارت جست‌وجو، n برای مورد بعدی، G برای انتها، F برای دنبال‌کردن زنده (مثل tail -f) و q برای خروج.

tail -f یا tail -F؟

tail -f فایل را با شمارهٔ inode دنبال می‌کند؛ بعد از چرخش لاگ (logrotate) روی فایل قدیمی می‌ماند و ساکت می‌شود. tail -F نام فایل را دنبال می‌کند و بعد از چرخش به فایل جدید می‌پرد.

جست‌وجو¶

find /var/log -type f -name '*.log'
find /opt -type f -mtime -7                 # در ۷ روز اخیر تغییر کرده
find /tmp -type f -size +100M
find /srv -type f -name '*.bak' -print
find /var -xdev -type f -size +500M -exec ls -lh {} +   # بزرگ‌ها فقط روی همین filesystem
find /home -xdev \( -nouser -o -nogroup \)              # فایل‌های یتیم (مالک حذف‌شده)
find / -xdev -type f -newermt '2026-01-01' ! -newermt '2026-01-02'   # تغییر در یک روز مشخص
grep -Rni 'error' /var/log/myapp/
grep -Rnw --include='*.conf' 'listen' /etc/nginx
locate sshd_config
sudo updatedb                                # تازه‌کردن پایگاه locate

find: جست‌وجوی زنده بر اساس نام، نوع، زمان، اندازه، مالک و مجوز.
-mtime -7 یعنی «کمتر از ۷ روز پیش»؛ -mtime +7 یعنی «بیش از ۷ روز پیش». برای دقت بیشتر -mmin یا -newermt استفاده کنید.
-xdev از ورود به filesystem دیگر (NFS، /proc، mount ها) جلوگیری می‌کند؛ روی / تقریباً همیشه لازم است.
locate: سریع است اما به پایگاه داده‌ای وابسته است که ممکن است به‌روز نباشد (فایل تازه را نمی‌بیند، فایل حذف‌شده را نشان می‌دهد).
grep -Rni: جست‌وجوی بازگشتی، بدون حساسیت به بزرگی حروف، همراه شماره خط. -w فقط کلمهٔ کامل.

find با عمل مخرب: قاعدهٔ «اول print، بعد delete»¶

# مرحلهٔ ۱: ببینید دقیقاً چه چیزی انتخاب می‌شود
find /var/tmp/cache -type f -mtime +30 -print

# مرحلهٔ ۲: همان شرط‌ها، با -delete در انتها
find /var/tmp/cache -type f -mtime +30 -delete

ترتیب آرگومان‌های find مهم است

-delete باید آخر بیاید. اگر قبل از شرط‌هایی مثل -type f یا -name بیاید، همه‌چیز حذف می‌شود (find . -delete -name '*.tmp' همه را پاک می‌کند). -delete روی مسیر اشتباه (مثلاً متغیر خالی) هم فاجعه است.

حذف و احتیاط¶

rm -i file.txt
rmdir empty-dir

rm -r پوشه و محتویاتش را حذف می‌کند؛ rm -rf می‌تواند بسیار مخرب باشد. پیش از حذف، مسیر را با pwd و فهرست را با ls بررسی کنید. برای کارهای زمان‌بندی‌شده، مسیرهای متغیر را بدون اعتبارسنجی به rm ندهید.

الگوی ایمن در اسکریپت:

# اگر BUILD_DIR خالی/تنظیم‌نشده باشد، اسکریپت متوقف می‌شود (به‌جای rm -rf /*)
rm -rf -- "${BUILD_DIR:?BUILD_DIR تنظیم نشده}"/*

# هرگز: rm -rf $DIR/*        (بدون نقل‌قول و بدون :?)
# هرگز: rm -rf /path /        (فاصلهٔ اشتباه = ریشه)

-- یعنی بعد از این آرگومان‌ها گزینه نیستند (فایل‌هایی مثل -rf را امن می‌کند).
shred روی SSD، فایل‌سیستم‌های journaling/CoW (btrfs، zfs) و دیسک‌های ابری حذف مطمئن تضمین نمی‌کند. برای داده‌های حساس از رمزگذاری دیسک (LUKS) و حذف کلید استفاده کنید.
فایل حذف‌شده‌ای که هنوز توسط پردازشی باز است، فضا را آزاد نمی‌کند: sudo lsof +L1 (رخدادها).

پیوندها¶

ln -s /opt/myapp/current /var/www/myapp      # پیوند نمادین
ln /data/a.txt /data/b.txt                   # پیوند سخت (فقط روی همان filesystem)
readlink -f /var/www/myapp
realpath /var/www/myapp
ls -l /var/www/                              # پیوند شکسته با رنگ قرمز دیده می‌شود
find /var/www -xtype l                       # پیوندهای شکسته

پیوند نمادین (symbolic link) به مسیر دیگری اشاره می‌کند؛ اگر هدف حذف شود «شکسته» می‌شود.
پیوند سخت نام دوم برای همان inode است؛ حذف یک نام، داده را پاک نمی‌کند تا آخرین نام حذف شود.
الگوی استقرار امن: ln -sfn /opt/app/releases/2026-10-30 /opt/app/current (جابه‌جایی نسخه با یک عمل تقریباً اتمیک و برگشت آسان).

مجوز و مالکیت فایل¶

chmod 640 app.conf
chmod -R u=rwX,g=rX,o= /opt/myapp
chown appuser:appgroup app.log
chown -R appuser:appgroup /opt/myapp

از chmod -R 777 به‌عنوان راه‌حل عمومی استفاده نکنید؛ معمولاً مشکل مجوز را پنهان و سطح دسترسی را بیش از حد باز می‌کند. جزئیات (setuid/setgid/sticky، umask، ACL): کاربران و مجوزها.

X (بزرگ) فقط به پوشه‌ها و فایل‌های از قبل اجرایی x می‌دهد؛ برای -R امن‌تر از x است.
chown -R و chmod -R را روی مسیرهایی که پیوند نمادین به بیرون دارند با دقت اجرا کنید؛ اگر لازم بود chown -R -h (خود پیوند، نه هدف).

خصوصیات ویژه و فایل‌های موقت¶

lsattr /etc/resolv.conf
sudo chattr +i /etc/important.conf     # حتی root هم نمی‌تواند تغییر/حذف کند (تا chattr -i)
sudo chattr -i /etc/important.conf
tmp=$(mktemp)                          # فایل موقت امن (نام غیرقابل‌حدس، مجوز 600)
tmpdir=$(mktemp -d)

chattr +i را مستند کنید

فایل immutable بعداً مدیر بعدی را گیج می‌کند («چرا نمی‌توانم این فایل را ویرایش کنم؟» حتی با root). هر chattr +i را در runbook یادداشت کنید.

ویرایشگر متن¶

روی سرور حداقل یک ویرایشگر را کامل بلد باشید. nano ساده‌تر است؛ vim همه‌جا هست.

کار	vim	nano
ورود به حالت ویرایش	`i`	(همیشه فعال)
ذخیره	`Esc` سپس `:w`	`Ctrl`+`O`
خروج	`:q` (بدون ذخیره: `:q!`)	`Ctrl`+`X`
ذخیره و خروج	`:wq`	`Ctrl`+`O` سپس `Ctrl`+`X`
جست‌وجو	`/عبارت` سپس `n`	`Ctrl`+`W`
حذف خط	`dd`	`Ctrl`+`K`
بازگردانی	`u`	`Alt`+`U`

فایل‌های سیستمی حساس (sudoers، fstab) را با ابزار اعتبارسنج ویرایش کنید: sudo visudo، sudoedit /etc/fstab سپس findmnt --verify.

خطاهای رایج¶

نشانه	علت احتمالی	روش بررسی
`Permission denied` روی فایلی که مجوزش درست است	مجوز `x` پوشهٔ والد، ACL، SELinux/AppArmor	`namei -l /path/to/file` ، `getfacl` ، `ls -Z`
`No space left on device` با `df` آزاد	تمام شدن inode	`df -ih`
`Argument list too long`	glob بیش از حد (`rm *`)	`find . -name '*.x' -delete` یا `xargs`
فایل حذف شد ولی فضا آزاد نشد	پردازش هنوز فایل را باز نگه داشته	`sudo lsof +L1`
`Too many levels of symbolic links`	حلقه در پیوندها	`namei -l PATH`
`Text file busy`	تلاش برای تغییر باینری در حال اجرا	سرویس را متوقف یا فایل جدید را `mv` کنید
`mv` ناگهان کند شد	جابه‌جایی بین دو filesystem (کپی + حذف)	`df PATH1 PATH2`

نکات امنیتی و عملیاتی¶

قبل از هر rm -r / find -delete: pwd، ls، سپس همان فرمان با -print یا ls.
فایل پیکربندی را قبل از ویرایش کپی کنید: sudo cp -a file file.bak.$(date +%F)؛ بعد از ویرایش diff -u file.bak.* file.
در /tmp با نام قابل‌حدس فایل نسازید (mktemp را استفاده کنید)؛ مسیرهای /tmp و /var/tmp برای همه قابل‌نوشتن هستند.
فایل‌های حاوی رمز/کلید: مجوز 600 یا 640 با گروه مناسب؛ هرگز 644.

خلاصهٔ اجرایی¶

اول ببین، بعد حذف کن: -print قبل از -delete.
در اسکریپت، متغیر مسیر را با ${VAR:?} محافظت و آرگومان‌ها را نقل‌قول کنید.
tail -F برای لاگ‌ها؛ mktemp برای فایل موقت.
chmod 777 و chmod -R بی‌فکر ممنوع.