کتابچه راهنمای مدیر سیستم لینوکس¶

راهنمای عملیاتی برای مدیریت، نگهداری، امنیت و عیب‌یابی سرورهای لینوکس

مرجع موضوعی برای مدیران سیستم، کارشناسان شبکه و تیم‌های عملیات — هر دستور با کاربرد، روش بررسی، خطرات و مسیر بازگشت.

شروع از مبانی برگه تقلب

الان رخداد دارید؟¶

دیسک پر شده سرویس بالا نمی‌آید سرور کند است شبکه قطع است OOM / کمبود حافظه SSH قفل شده مشکوک به نفوذ

اصل اول: قبل از هر اقدام، شواهد را ذخیره کنید (scripts/incident-snapshot.sh)

چطور از این کتابچه استفاده کنیم¶

این کتابچه فقط لیست فرمان نیست. هدف این است که:

قبل از اجرا بدانید چه چیزی و چرا تغییر می‌کند
بعد از اجرا بتوانید نتیجه را تأیید کنید
در صورت مشکل، مسیر بازگشت (Rollback) داشته باشید
تفاوت توزیع‌ها (Debian/Ubuntu، RHEL/Rocky، Alpine و …) را در نظر بگیرید

راهنمای نمادها¶

نماد	معنی
بدون تغییر	فقط می‌خواند؛ اجرایش روی سرور زنده بی‌خطر است
تغییر	وضعیت سیستم را عوض می‌کند؛ پنجرهٔ تغییر، بکاپ و راه برگشت لازم است
مخرب	می‌تواند داده یا دسترسی را از بین ببرد؛ دوبار بررسی و تأیید لازم است
`SERVER_IP`، `SERVICE`، `USER`	نام با حروف بزرگ جایگزین‌شدنی است؛ هرگز عیناً کپی نکنید
`192.0.2.x`، `198.51.100.x`، `example.com`	آدرس‌های مستند (RFC 5737 / RFC 2606)؛ نمونه‌اند، نه آدرس واقعی
`sudo`	یعنی فرمان نیاز به دسترسی بالا دارد؛ قبل از آن بدون `sudo` (فقط‌خواندنی) تست کنید

دسترسی سریع موضوعی¶

مبانی و فرمان‌های روزمره

ترمینال، فایل‌ها، کاربران، مجوزها و مدیریت سرویس‌ها.

شروع از مبانی
شبکه و دسترسی راه دور

IP، Route، پورت‌ها، SSH، DNS و TLS.

راهنمای شبکه
امنیت و کنترل دسترسی

مجوزها، فایروال، SSH سخت‌گیرانه، SELinux/AppArmor و بررسی نفوذ.

امنیت و فایروال
Docker و سرویس‌های وب

کانتینرها، لاگ، وب‌سرور، گواهی TLS و دام‌های امنیتی Docker.

راهنمای Docker
ذخیره‌سازی و پشتیبان‌گیری

دیسک، LVM، inode، بکاپ قابل‌اعتماد و تست بازیابی.

ذخیره‌سازی
چک‌لیست روزانه NOC

چک‌لیست تعاملی با ذخیرهٔ تیک و گزارش تحویل شیفت.

چک‌لیست NOC

کارهای پرتکرار — نقطهٔ شروع بررسی¶

نیاز	فرمان‌های شروع	راهنمای مرتبط
سلامت کلی سرور	`uptime` · `free -h` · `df -hT` · `nproc`	کارایی سیستم
سرویس‌های ناموفق	`systemctl --failed` · `systemctl status SERVICE`	پردازش‌ها و سرویس‌ها
پورت‌های در حال شنود	`sudo ss -lntup`	شبکه
خطاهای اخیر یک سرویس	`journalctl -u SERVICE -b -n 200 --no-pager`	لاگ و عیب‌یابی
فضای دیسک و inode	`df -hT` · `df -ih` · `du -xh /path \\| sort -h`	دیسک و فایل‌سیستم
وضعیت کانتینرها	`docker ps -a` · `docker compose ps`	Docker
رزولوشن DNS	`getent hosts example.com` · `dig +short example.com`	وب، DNS و TLS
اتصال SSH	`ssh -v USER@HOST`	SSH
فایروال	`sudo ufw status verbose` یا `sudo nft list ruleset`	امنیت و فایروال
بار پردازشی	`top -o %CPU` · `ps aux --sort=-%cpu \\| head`	کارایی سیستم
ورودهای مشکوک	`last -a \\| head` · `sudo lastb \\| head`	امنیت و فایروال
بکاپ سالم است؟	`restic snapshots` · `sha256sum -c SHA256SUMS`	پشتیبان‌گیری

اصول ایمنی قبل از هر تغییر¶

قبل از اجرای فرمان‌های مخرب

ابتدا میزبان، محیط (prod / staging) و اثر دستور را بررسی کنید.
فرمان‌هایی مانند rm -rf، mkfs، dd، lvremove، iptables -F، nft flush ruleset و docker system prune --volumes می‌توانند داده را حذف یا سرویس را قطع کنند.

چک‌لیست حداقلی (به همین ترتیب):

هویت محیط: hostnamectl + cat /etc/os-release — روی کدام سرور هستم؟ (اسم میزبان را در prompt ببینید.)
وضعیت فعلی: خروجی فقط‌خواندنی را ذخیره کنید (systemctl status، df -h، ss -lntup)
پشتیبان / Snapshot: قبل از تغییر فایل‌سیستم یا تنظیمات حساس
مسیر بازگشت: بدانید چگونه تنظیم را برمی‌گردانید — و تست‌شده باشد
پنجرهٔ تغییر: در production بدون هماهنگی تغییر ندهید
دسترسی جایگزین: کنسول / IPMI / نشست دوم SSH باز باشد (به‌ویژه برای فایروال، SSH و شبکه)

روش استفاده از کتابچه¶

موضوع را از منوی بالا، کارت‌های صفحهٔ اصلی یا جست‌وجو انتخاب کنید (جست‌وجو فارسی و انگلیسی را می‌فهمد).
جدول «راهنمای سریع» اول هر فصل را بخوانید؛ ستون ریسک را جدی بگیرید.
فرمان را در محیط آزمایشی یا با دسترسی محدود اجرا کنید.
خروجی و وضعیت سرویس را بررسی کنید — «بدون خطا» همیشه به معنی «سرویس سالم» نیست.
در production قبل از تغییر، فایل پیکربندی و وضعیت فعلی را ثبت کنید.

هر قطعه کد دکمهٔ کپی دارد. بلوک‌های کدی که فقط «نمونه» هستند با کامنت # نمونه مشخص شده‌اند.

ساختار موضوعی کتابچه¶

بخش	موضوعات
مبانی لینوکس	ترمینال، فایل‌ها، کاربران، سرویس‌ها، بسته‌ها
ذخیره‌سازی و منابع	دیسک، کارایی، زمان‌بندی، پشتیبان
شبکه و دسترسی	شبکه، SSH، وب/DNS/TLS
امنیت و عیب‌یابی	فایروال، لاگ، رخداد، runbook زیرساخت، چک‌لیست NOC
زیرساخت و ابزار	Docker، مجازی‌سازی، Bash، cheat-sheet

دربارهٔ این پروژه¶

این کتابچه بر این باور بنا شده که دانش وقتی ارزشمندتر می‌شود که به اشتراک گذاشته شود و تجربهٔ امروز، راهنمای فردای دیگران باشد. با فلسفه و فرهنگ دانش مشترک این مجموعه آشنا شوید.

پیشنهاد مطالعهٔ اولیه

اگر تازه‌وارد هستید: مفاهیم پایه → فایل‌ها و دایرکتوری‌ها → کاربران و مجوزها → پردازش‌ها و سرویس‌ها.